ناصر خسرو

58

گشايش و رهايش ( فارسى )

مسأله چهاردهم صورت چيست و با هيولا چه فرق دارد ؟ پرسيدى اى برادر كه : صورت چيست و چند گونه است ؟ و هر يك را چه خوانند و هيولا و صورت را چرا هر دو به هم گويند و ايشان را از يكديگر جدا نتوان كرد و جدا نتوان يافت ، نام ايشان چرا دو آمده است ؟ بيان كن تا بدانيم . جواب بدان اى برادر كه صورت به پارسى چهره باشد و صورت را بىهيولا يافتن نيست به حس ، اما صورت را بىهيولا يافتن در نفس هست چنان كه صورت كرسى نخست در نفس درگر است بىهيولا ، آنگاه درگر آن را بر چوب كه هيولا است بيرون آرد تا به حسّ مر او را بتوان يافت چنان كه پيش از اين گفتيم ، از بهر آن كه هيولاى مضاف چوب كرسى است و سيم انگشترى ، و ليكن هيولاى مطلق را به عقل توان يافت ، و شرح آن در سؤال هيولا گفته شده است ، پس همچنين صورت نيز بر دو گونه است [ 50 ] : يكى را صورت مضاف خوانند و يكى را صورت مطلق . صورت مضاف چنان باشد چون چهار سو اندر چيزى ، چهار سو و صورت گردى و صورت كره و صورت‌هاى ديگر شكل‌ها چنان كه هست از نبات و حيوان كه هر يكى را صورت محسوس است كه آن صورت از او جدا نشود تا آن چيز برنخيزد ، چنان كه تا چهار سو از آن چيز برنخيزد آن چيز برنخيزد و صورت ديگر نشود نام چهار سو از آن برنخيزد ، و همچنين تا صورت‌هاى نبات و حيوان از آن حال كه هست بدل نشود و چيزى ديگر نگردد آن صورت از او جدا نشود . پس گوييم صورت مضاف آن باشد كه از چيزى جدا